Przejdź do treści
Artykuły

Jak-12 — radziecki samolot budowany w Polsce

Jak-12 to lekki samolot wielozadaniowy w układzie górnopłata z biura konstrukcyjnego Aleksandra Jakowlewa, który od 1956 roku budowano licencyjnie także w Polsce. Dla polskiego lotnictwa maszyna ta stała się punktem wyjścia dla rolniczego PZL-101 Gawron, a przez kilkadziesiąt lat pracowała w aeroklubach, lotnictwie sanitarnym oraz w wojsku. Poniżej opisujemy jej historię, wersje i rolę w polskim lotnictwie.

Skąd wziął się Jak-12 — geneza radzieckiej konstrukcji

Prace nad rodziną lekkich samolotów wielozadaniowych w biurze konstrukcyjnym Jakowlewa toczyły się od połowy lat 40. XX wieku. Prototyp Jak-12 wzniósł się w powietrze w 1947 roku, a maszyna od początku była pomyślana jako uniwersalny samolot łącznikowy, obserwacyjny i sanitarny, zdolny operować z krótkich pasów. Pierwsze egzemplarze napędzał gwiazdowy silnik M-11FR o mocy startowej 160 KM (około 118 kW).

Układ był klasyczny dla tej klasy: zastrzałowy górnopłat, stałe podwozie z kółkiem ogonowym, kabina mieszcząca pilota i pasażerów lub nosze. Dobre właściwości startu i lądowania pozwalały korzystać z krótkich lądowisk. Łącznie w zakładach radzieckich powstało około 3800 egzemplarzy wszystkich wersji.

Licencyjna produkcja Jak-12 w Polsce

Jak-12 był w Polsce produkowany na licencji: wytwarzaniem zajęły się zakłady WSK nr 4 na warszawskim Okęciu, a produkcja odmiany Jak-12M ruszyła w 1956 roku. Polskie zakłady zbudowały 1054 egzemplarze Jak-12M, a od 1959 roku także 137 egzemplarzy Jak-12A, w większości na eksport do ZSRR.

Z licencyjnego Jak-12M rozwinięto później rolniczy PZL-101 Gawron.

Wersje Jak-12 — od M-11 do Jak-12A

Pod jedną nazwą kryje się kilka wyraźnie różniących się odmian. Rozwój szedł w stronę mocniejszego, nowocześniejszego silnika gwiazdowego AI-14R oraz stopniowej poprawy aerodynamiki i konstrukcji płata.

Jak-12 i Jak-12R

Pierwotny Jak-12 z silnikiem M-11FR był konstrukcją najbliższą oryginalnemu założeniu z lat 40. Odmiana Jak-12R, wprowadzona do produkcji w 1952 roku, otrzymała mocniejszy dziewięciocylindrowy silnik gwiazdowy AI-14R o mocy startowej około 260 KM (191 kW) i konstrukcję całkowicie metalową, co wyraźnie poprawiło osiągi i ładowność użyteczną.

Jak-12M — wersja budowana w Polsce

Jak-12M, wprowadzony do produkcji w 1955 roku, był powiększoną i wzmocnioną wersją napędzaną silnikiem AI-14R. To właśnie ten wariant produkowano licencyjnie na Okęciu i to on stanowił trzon polskiej floty tego typu. Jak-12M oferował większą ładowność niż wcześniejsze odmiany, dzięki czemu równie dobrze sprawdzał się w roli łącznikowej, sanitarnej, jak i holownika szybowców w aeroklubach.

Jak-12A

Dopracowaną aerodynamicznie odmianą był Jak-12A, produkowany od 1957 roku: z bardziej wysmukłym kadłubem, skrzydłem o trapezowych końcówkach, jednym zastrzałem zamiast dwóch i automatycznymi slotami. Zmiany te poprawiły osiągi i udźwig. W Polsce budowano go od 1959 roku.

Poniższa tabela pokazuje najważniejsze różnice między głównymi odmianami:

Wersja Okres Silnik Moc Charakterystyka
Jak-12 od 1947 M-11FR ~160 KM (118 kW) pierwotna wersja łącznikowo-obserwacyjna
Jak-12R od 1952 AI-14R ~260 KM (191 kW) mocniejszy silnik, konstrukcja metalowa, lepsza ładowność
Jak-12M od 1955 AI-14R ~260 KM (191 kW) powiększona; produkowana licencyjnie w Polsce
Jak-12A od 1957 AI-14R ~260 KM (191 kW) trapezowe końcówki skrzydła, dopracowana aerodynamika

Do czego służył Jak-12 w polskim lotnictwie

W polskich realiach Jak-12 pracował jednocześnie w kilku rolach, przechodząc z zadań wojskowych do cywilnych, w zależności od potrzeb.

W aeroklubach służył do szkolenia pilotów i spadochroniarzy, lotów pasażerskich oraz holowania szybowców. W lotnictwie sanitarnym od 1956 roku używano 18 Jaków-12A i trzech Jaków-12M. W wojsku służył do zadań łącznikowych i patrolowych oraz do przewozu pasażerów i ładunków. W 1983 roku w Polsce latało jeszcze 38 cywilnych Jaków-12M i 18 Jaków-12A, głównie w aeroklubach. O lotniskach i lądowiskach, z których korzysta dziś lotnictwo ogólne, piszemy w przewodniku po lotniskach i lądowiskach w Polsce.

Od Jak-12 do PZL-101 Gawron

Na bazie Jak-12M zespół inż. Stanisława Lassoty opracował rolniczy PZL-101 Gawron, którego prototyp oblatano 14 kwietnia 1958 roku. Jego konstrukcję, wersje i liczby produkcji opisujemy w osobnym tekście: PZL-101 Gawron i CSS-13.

Ile egzemplarzy Jak-12 zachowało się do dziś

Dokładna, aktualna liczba latających Jaków-12 jest trudna do jednoznacznego podania — egzemplarze są rozproszone po aeroklubach, kolekcjach i u prywatnych właścicieli, a status zdatności do lotu bywa zmienny. Jeszcze w 2014 roku część maszyn służyła w aeroklubach do szkolenia, lotów pasażerskich i holowania szybowców.

Najczęstsze pytania o Jak-12 (FAQ)

Czy Jak-12 był produkowany w Polsce?

Tak. Wersję Jak-12M budowano licencyjnie w zakładach WSK nr 4 na warszawskim Okęciu od 1956 roku. Zbudowano tam 1054 egzemplarze Jak-12M, a od 1959 roku także 137 egzemplarzy Jak-12A. Na bazie Jak-12M opracowano rodzimy PZL-101 Gawron.

Czym różni się Jak-12M od Jak-12A?

Jak-12M z 1955 roku to powiększona i wzmocniona wersja z silnikiem AI-14R. Jak-12A z 1957 roku otrzymał skrzydło o trapezowych końcówkach, jeden zastrzał zamiast dwóch, automatyczne sloty i bardziej wysmukły kadłub, co poprawiło osiągi. Oba warianty napędzał ten sam typ silnika gwiazdowego i oba budowano w Polsce.

Jaki silnik miał Jak-12?

Pierwotny Jak-12 napędzał gwiazdowy M-11FR o mocy startowej 160 KM. Późniejsze odmiany — Jak-12R, Jak-12M i Jak-12A — otrzymały mocniejszy, dziewięciocylindrowy silnik gwiazdowy AI-14R o mocy startowej około 260 KM (191 kW).

Jaki był związek Jak-12 z PZL-101 Gawron?

Gawron powstał jako rolnicza wersja rozwojowa Jak-12M, opracowana w Polsce przez zespół Stanisława Lassoty. Zachował silnik AI-14R, ale otrzymał zbiornik na środki chemiczne, nowe skośne skrzydła i przesunięte podwozie. Oblatano go w 1958 roku.

Ile Jaków-12 zbudowano łącznie?

W zakładach radzieckich powstało około 3800 egzemplarzy wszystkich wersji. W Polsce zbudowano 1054 Jaków-12M i 137 Jaków-12A, w większości na eksport do ZSRR.

Historię Cessny w Polsce opisujemy w tekście Historia marki Cessna w Polsce. GB Aircraft to wieloletni przedstawiciel Cessna w Polsce oraz wyłączny przedstawiciel Cruiser Aircraft, Stemme, MD Helicopters, Lightwing i symulatorów Alsim. Jeśli interesuje Cię któryś z naszych samolotów, napisz do nas przez formularz kontaktowy.

Rafał Karski
Autor
Rafał Karski

Prezes zarządu GB Aircraft · Pilot PPL(A) · INSEAD MBA · 20 lat w polskim lotnictwie, ~60 dostarczonych statków powietrznych

Poznaj autora

Porozmawiajmy o Twojej potrzebie.

Pomożemy uporządkować kryteria, ryzyka i kolejne kroki przed podjęciem decyzji.